شیوه خراسانی

شیوه خراسانی

از شش شیوه معماری ایران، دو شیوه پارسی و پارتی از پیش از اسلام
و چهار شیوه خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی از آن دوران اسلامی هستند
و بدنبال دگرگونی های پس از آمدن اسلام به ایران، پدیدار شدند. گرچه برخی
بر این پافشاری می کنند که ایرانیان به زور دین اسلام را پذیرفتند و دگرگونی هایی را که بدنبال آورد مردم نپذیرفتند، ولی این امر نادرست است.

معماری خراسانی

شیوه خراسانی در سده نخست هجری پدید آمد و تا سده چهارم ادامه
یافت آنچه درباره فرهنگ این زمان پیداست، این است که دگرگونی های فرهنگی
بیشتر در خراسان رخ می داد. این سرزمین، زادگاه نخستین نمونه های هنر و معماری
اسلامی است و از آنجا به شهرهایی چون دامغان و یزد و به رسیده است با پدیدار شدن
اسلام و پذیرش آن از سوی ایرانیانی که زیر بیدادگری و ستم بودند دگرگونی هایی در ساختمان سازی رخ داد که چنین بودند:

۱٫ پس از اسلام، با الگو گرفتن از باورهای اسلامی، ساختماها مردم برتر شدند.
گرچه در شیوه پارتی نیز مردم واری و پرهیز از بیهودگی نمایان بوده ولی پس از اسلام
این ارزش ها بیشتر نمودار شدند. برای نمونه، انسان در کنار ساختمان آتشکده فیروزآباد
احساس کوچکی می کند، یا در اسپیدژ مداین (کاخ کسری) نماسازی ساختمان بگونه ای
انجام شده که بنظر، سه آشکوبه (طبقه) می آید، ولی ساختمان یک آشکوب بیشتر نداشته و پشت این نما خالی است.

کاخ کسری
کاخ کسری

دیدگاه نیارشی

۲٫از دیدگاه نیارشی، معماری شیوه خراسانی با شیوه پارتی تفاوتی نکرد.
در این شیوه هم چفدهای مازه دار (بیز یا مرغانه ای) بکار می رفت،
اما بلندای پاکار چفدها را کم می گرفتند. معمولا کمی بیش از بلندای قد یک انسان بود
و این چنین، بلندای ساختمان را کوتاه می ساختند. بیشتر تاق ها، آهنگ و با چفدهای مازه دار بوده و از تاق چهار بخش یا کلنبو بکار گرفته نشده است.

۳٫ساختمایه ای که در این شیوه بکار رفته (بوم آورد یا ایدری) بوده است
یعنی آنرا از خود محل ساخت بدست می آوردند، نه از جاهای دیگر. برای نمونه،
در مسجد جامع فهرج، دیوارهای چینه ای از گل فهرج و ستون ها از خشت است و با آجرهای بکار رفته در تاریخانه دامغان، نمونه های دیگر هم چنین هستنده.

مسجد جامع فهرج
مسجد جامع فهرج

مسجد جامع فهرج

در سنجش مسجد جامع فهرج با تاریخانه دامغان و شبستان زیرزمینی مسجد جامع سمنان،
می توان گفت در این ساختمان ها، تلاش شده بلندای آسمانه کوتاه باشد. از همین رو شاید
برای نخستین بار در مسجد جامع سمنان از تاق های چهار بخش کم خیز، بهره گیری شده است
اما آسمانه مسجد فهرج بلندای چشمگیری دارد و تلاشی برای کوتاه کردن و مردم واری در آن،
نشده و همچون ساختمانهای صدر اسلام شکوهی غرورآمیز دارد. گرچه تهرنگ آن ساده تر از تاریخانه است.
چون شبستان تابستانی دارای هفت دهانه در سه دهانه است، در حالی که فهرج تنها پنج دهانه در دو دهانه دارد.

در میانسرای تاریخله دهانه ایوان های شرقی – غربی بیشتر از فهرج است چفدهای تاریخانه و شبستان کهن مسجد
جامع سمنان به جناغی تبدیل شده اند، ولی فهرج هنوز خاکی (بیضی) است و بالاتر از همه اینکه، پوشش و آرایش
پیشانی تاق ها،کوچکترین تفاوتی با تاق های ساسانی ندارد. مسجد فهرج کلا از خشت هایی به اندازه یک” ارش”
ساخته شده و نمای سیمگل و گل ریک دارد. تاقچه های کوچک با نقش های شکنجی نمای آنرا آراسته اند.
حتی نقش کنگره های تخت جمشید نیز در آن دیده می شود که این امر در معماری آن زمان، شگفت آور است.
مردم می گفتند در زیر این مسجد که گم (نهانگاه) هایی هست که در روزهای آشفتگی، مردم دارایی خود را در آنپنهان می کردند.